Kâşgarlı Mahmud (1008-1102)

Kâşgarlı Mahmud, Türk dilleri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan 11. yüzyıl leksikografı ve bilginidir. Karahanlı hanedan sülalesine mensup asil bir ailenin ferdi olan Mahmud, Türk dili ve kültürünün temel taşlarından biri kabul edilen Dîvânu Lugâti’t-Türk eserinin yazarıdır.

Doğumu ve Ailesi

1008 yılında Kâşgar’da dünyaya gelmiştir. Bazı kaynaklara göre doğum yeri Isık Göl yakınındaki Bars Kul’dur. Babası, Barsgan şehrinden Kâşgar’a yerleşen Hüseyin Çağrı Tegin, annesi ise Bibi Râbiy’a el-Basrî’dir. Kâşgarlı Mahmud, kendisinden bahsederken Oğuzların “emîr” yerine “hemîr” demelerinden hareketle “Hamirler” diye çağrıldığını belirtmiştir.

Eğitim ve Seyahatleri

Dönemin klasik ilimlerini tahsil eden Kâşgarlı Mahmud; Arapça ve Farsçayı çok iyi düzeyde öğrenmiştir. Saciye ve Hamidiye medreselerinde eğitim gördükten sonra kendisini Türk dili araştırmalarına vakfetmiştir. Bu amaçla yaklaşık on beş yıl boyunca Orta Asya’yı, obaları, dağları ve çölleri dolaşarak Türklerin örf, âdet ve lehçelerini (Hakaniye, Oğuz, Kıpçak, Argu, Çiğil ve Kepenek) yerinde incelemiştir.

Bağdat Dönemi ve Eserleri

1057 yılında Kâşgar’dan ayrılıp döneminin kültür merkezi olan Bağdat’a yerleşmiştir. Dünyaca ünlü eseri Dîvânu Lugâti’t-Türk‘ü 1072 yılında yazmaya başlamış, 1074’te tamamlamış ve 1077 yılında Abbasi Halifesi’nin oğlu Ebü’l-Kasım Abdullah’a sunmuştur. Eserin tek orijinal nüshası günümüzde İstanbul’daki Millet Yazma Eser Kütüphanesinde korunmaktadır.

Ayrıca Kitâbu Cevâhirü’n-Nahv fi Lugâti’t-Türk adında bir gramer kitabı daha kaleme aldığı bilinse de, bu eser günümüze ulaşmamıştır.

Kâşgar’a Dönüşü ve Vefatı

1080 yılında Kâşgar’a dönerek Mahmudiye Medresesi’nde dersler vermiş ve binlerce öğrenci yetiştirmiştir. 1105 yılında, 97 yaşında vefat etmiştir. Naaşı, Kâşgar’ın 45 km güneybatısındaki Opal kasabasında bulunan türbesine defnedilmiştir.

Bugün Opal’daki türbe kompleksi; sanduka odası, ibadet salonu ve müze bölümü ile ziyaretçilerini ağırlamaktadır. Türbede Kâşgarlı Mahmud’un el yazmaları ve döneme ait arkeolojik buluntular sergilenmektedir.